بعضی فکر می کنند که اعتماد بنفس ذاتی است در حالی که اعتماد بنفس کاملاً اکتسابی است و تا آخر عمر می توان آن را ارتقاء داد. فردی که اعتماد بنفس او بالاست نسبت به خود احساس خوبی دارد، و خود را فردی توانمند و شایسته می داند و به خود علاقمند است و خود را دوست می دارد، از زندگی خود لذّت می برد و همچنین احساس رضایت از خود دارد، در عین اینکه زیاده خواه نیست و به آنچه دارد قانع است ولی برای پیشرفت خود همواره تلاش می کند، او همواره از عزّت نفس بالا بهره می برد عزّت نفس یعنی ارزش گذاری بر خود، خود را می سنجد و ارزیابی می نماید و ارزش گذاری می کند.

در مقابل فردی که تا به مشکلی در زندگی برخورد می نماید خود را می بازد و احساس می کند که بدشانس است و از زندگیش لذت نمی برد و راضی نیست، این فرد نمونۀ بارز کسی است که عزّت نفس پایین دارد و همیشه منفعل می باشد و هی مدام می گوید: نمی توانم، نمیشه، اگر نشد چی؟ از کجا معلوم حتماً بشه؟ شاید نشد! ممکنه نشه! زیاد کلمات «شاید» و «ممکن» از او می شنوید. این فرد دارای اعتماد بنفس پایین است و در بسیاری از کارها موفق نمی شود و اگر هم در مواردی موفقیت به دست آورد احساس موفقیت و شادی و رضایت از خودش بروز نمی دهد. پس تفاوت بین عزت نفس و اعتماد بنفس این است که عزت نفس یعنی خود را ارزش گذاری کردن، و اعتماد بنفس یعنی رضایت داشتن از عملکرد خود.

به عبارت دیگر عزت نفس، احساس ارزشمند بودن، احساس مفید و مؤثر بودن، مجموع افکار، احساسات و تجربیاتمان در طول زندگی. عزت نفس به برداشت هایمان از خودمان می باشد. مثلاً اینکه خِنگ و کودنم، منفور دیگرانم یا این که محبوب همگان هستم.

احساس خوب و مفید بودن، به خود، این ها همه ارزش برای فرد ایجاد می کنند. عزت نفس یعنی ارزش و سنجش مجموعۀ صفات فرد. اما اعتماد بنفس یعنی عقاید و افکار خود را باور داشتن، فرد وقتی عزت نفس و ارزش گذاری خود را قبول کرد حالا وارد عمل می شود که همان اعتماد بنفس است. و این همان خودباوری است.

خودباوری یعنی چه؟ یعنی خود را قبول داشتن و به خود اطمینان داشتن آنچه که دربارۀ خود می اندیشد و می تواند در واقعیت به عمل درآورد، به مجموعۀ صفات و ویژگی هایی که فرد برای توصیف خویشتن به کار می برد. پس عزت نفس احساس است و اعتماد بنفس رفتار و عملکرد است.

حال چه عواملی در ایجاد اعتماد بنفس دخالت دارند؟ الف) پذیرش ظاهر فیزیکی: زیبایی، زشتی، چاقی، کوتاهی، اندام و حتی پوشش در اعتماد بنفس مؤثر است. ب) پدر و مادر اولین حلقۀ انسانی در ایجاد عزت نفس بالا یا پایین فرد می باشند، قضاوت و داوری های پدر و مادر در القائات فرد مؤثر هستند. ج) حلقۀ بعدی را اطرافیان و نزدیکان تشکیل می دهند. د) معلمین، دوستان نیز در ردۀ بعدی قرار دارند. ه) عامل دیگر نگرش صحیح به پدیده ها عامل روانشناختی ایجاد اعتماد بنفس می باشد. کسانی که اعتماد بنفس بالا را در خود پرورش می دهند همیشه به داشته های خود افتخار می نمایند و از نداشته های خود گله مند نیستند. همچنین هرگز خود را با دیگری مقایسه نمی نمایند و هرآینه قصد مقایسه نیز داشته باشند خودشان را با خودشان مقایسه می نمایند نه با دیگری!

از چالش های زندگی نمی ترسند، از مشکلات فرار نمی کنند و با شجاعت به درون مشکلات هجوم می برند و آنها را حل می نمایند و از موانع زندگی عبور می کنند و هیچگاه صورت مسئله را پاک نمی نمایند! هرگز موانع باعث توقف آن ها نمی شوند و با تلاش مستمر موانع را یکی پس از دیگری از سر راه خود برمی دارند. هیچگاه ناامید نمی گردند!

از علائم اعتماد بنفس بالا، قاطعیت، انعطاف پذیری و مسئولیت پذیری می باشد، به ابراز گری می پردازند و هرگز احساسات منفی خود را سرکوب و منکوب نمی نمایند. از شکست نمی هراسند، شکست را پل پیروزی خود می نمایند. شکست می خورند ولی احساس شکست نمی کنند! پیروزی‌های کوچک را هم در راه موفقیت نهایی خود فرا روی خود قرار می دهند و شکست های زندگی خود را جزو پروسه و روند پیروزی های آتی خود قرار می دهند.

کسی که اعتماد بنفس بالا دارد، در جایی که باید ”نه“ بگوید، با قاطعیت ”نه“ می گوید و آن جا که باید ”آری“ بگوید، با قاطعیت ”آری“‌ می گوید. حال به چند نمونه از آفات اعتماد بنفس اشاره می شود:

• الف) تربیت گلخانه ای و تربیت تک قطبی
• ب) ایرادگیری های افراطی
• ج) سرزنش و نکوهش کردن
• د)تهدید و توهین و تحقیر کردن
• ه) احتیاط افراطی
• و) توقعات و انتظارات بیش از حد توان فرد
• ز) آرمان گرایی یا ایده آل گرایی

در پایان به چند نمونه از روش‌های بالا بردن عزت نفس و اعتماد بنفس اشاره می گردد:

• 1) محبت نمودن بی قید و شرط
• 2) احترام به حس استقلال طلبی
• 3) ورزش غیرحرفه ای
• 4) احترام به شخصیت افراد
• 5) گوش کردن به سخنان افراد
• 6) همدلی نمودن
• 7) صداقت داشتن
• 8) احترام به تفاوتهای فردی
• 9) وقت گذاری
• 10) نشست های مؤثر خانوادگی

نوشته اعتماد بنفس Self-confidence اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.

مثلاً: «من باید تحصیلات عالیه نمایم!» «من باید ثروتمند شوم!» «من باید نمرات عالی بگیرم!» چرا؟ چون خوشبختی من در آن است.

بله تحصیلات عالیه کردن، ثروتمند شدن، نمرات عالی گرفتن خوب است و بسیاری را به خوشبختی می‌رساند ولی دلیلی ندارد که هر کسی تحصیلات عالیه داشت، نمرات عالی گرفت و ثروتمند شد حتماً خوشبخت هم باشد و هر کس که این صفات را نداشت بدبخت باشد!!

این گونه افراد در لبه ی پرتگاه بحران هویت قرار دارند و هر لحظه ممکن است با پیش آمدن یک حادثه ی غیر مترقبه یا بحران نه چندان بزرگ در زندگی خود به پوچی برسند و هیچ دلیلی برای ادامه ی زندگی خویش نیابند، لذا باید به نیروهای بالقوه ی درون مان اعتماد داشته باشیم و سعی در تجلی یافتن آن ها نماییم.

باید توجه داشته باشیم، به فعالیت هایی بپردازیم که احتمال موفق شدن را در آن بیابیم نه اینکه به فعالیت هایی دست بزنیم که دارای ریسک بالا و خطرناک هستند و الاّ منجر به شکست و ناکامی می گردد. به عبارت دیگر باندازه گلیم خود پای خویش را دراز نماییم، و دست از زیاده طلبی برداریم. باید برای تصمیم گیری های زندگی خویش به خودآگاهی برسیم و به توانایی ها و ناتوانی های خود واقف باشیم. در تصمیم گیری های زندگی به داشته های خود اکتفا نکنیم بلکه به نداشته های خود نیز نظری بیفکنیم و بر اساس مجموعه ی نقاط مثبت و منفی خویش تصمیم ها را بگیریم.

باری را بلند نکنیم که به مقصد نرسانیم! آن وقت اگر شکست خوردیم این شکست پل پیروزی ما خواهد بود. نردبان ترقی و صعود ما به قله های موفقیت خواهد بود. زیرا اعتماد بنفس شما در این گونه شکست ها ضربه نمی خورد. زیرا عملکرد خود را به درستی تجزیه و تحلیل می نمایید و از آنالیز صحیح آن برنامه ‏ی بعدی خود را در مسیر صحیح هدایت می نمایید. از آن جائی که علیرغم باور غلط عموم مردم با شکست باعث پایین آمدن عزت نفس و اعتماد بنفس می گردد و انسان را ناامید می نماید، این گونه نیست خود شکست لزوماً بد نیست بلکه «احساس شکست» بد است، کما این که هر پیروزی افراد را خوشنود نمی نماید و رضایت از زندگی به معنی شادی برای آن ها نمی آورد بلکه «احساس پیروزی» مهم است. در بسیاری از موارد افراد شکست می خورند، زمین می خورند ولی چون احساس شکست نمی کنند این شکست پل پیروزی آن ها خواهد شد.

وقتی سخن از شادی می زنیم بعضی افراد فکر می کنند که منظورمان جوک گفتن و جوک  شنیدن است، همیشه خندیدن است، شادی یعنی اتلاف وقت و با رفقا خوش بودن و به دور هم نشستن و گپ و گفت زدن؛ در حالی که در «روانشناسی شادی» لزوماً چنین حالاتی را شادی نمی پندارد. شاد بودن یعنی شاد زیستی و شاد زیستی یعنی رضایت از خود و زندگی خود. رضایت و خرسندی از آنچه که داریم، نه غُر زدن به آنچه که نداریم!

شادی یعنی: به آنچه هستیم و آنچه که دارا می باشیم افتخار کردن و لذت بردن از داشته های خویش نه غصه خوردن از نداشته ی خویش. نگاه به قسمت پایین لیوان نه به قسمت بالای آن.

شادی یعنی: خشنودی از استعدادهای بالقوه ی خویش و امید به فعال کردن آن ها، امید به زندگی. شادی یعنی توقعات خود را پایین آوردن که نتیجه ی آن بالا رفتن امید است، امید؛ ایجاد کردنی نیست، بلکه کشف است، یافتن است. امید دادنی نیست امید یافتنی است بنابر این هر آینه نگرش شما پرتوقعی و زیاده طلبی باشد قطعاً امید از نهاد شما رخت بر می بندد و هر آینه سپاسگزار و شاکر آنچه دارید باشید قطعاً امید درون شما موج می زند و هیچ رویدادی نمی تواند ناامیدتان نماید!

برای رسیدن به اهداف بلند و والای خویش شاد باشید یعنی به داشته های خویش افتخار نمایید و از نداشته ها احساس حقارت ننمایید، از نداشته های خویش احساس حقارت و خجالت ننمایید.

شادزیستی یعنی سپاسگزار بودن از آنچه که داریم و ناسپاسی نکردن از آنچه که نداریم. شادی یعنی سپاسگزار بودن به آنچه که داریم و تلاش به سوی آنچه که آرزوی داشتن آن را داریم.

شادی در بیان حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام این گونه تعریف شده است:

“به آنچه که دارید قانع باشید و به آنچه که می خواهید برسید تلاشگر باشید”  شادزیستی یعنی برای زندگی خود هدف معین نمایید، بی هدفی و بدون این که استراتژی خاصی در زندگی داشته باشید و باری به هر جهت داشتن، انسان را ناشاد و ناراضی می نماید.

شادزیستی را می توان در دو جمله خلاصه کرد:

• تعیین هدف و استراتژی
• برنامه ریزی کردن و انجام آن

شادزیستی یعنی نگرش و بینش صحیح به زندگی، نگرش صحیح به زندگی یعنی دست به اعمال تکانشی نزدن، دست به اعمال تخریب دیگران نزدن و از رقابت نادرست پرهیز کردن، نگرش صحیح به زندگی یعنی هدف وسیله را توجیه ننماید، یعنی رسیدن به هدف، ولی با در نظر گرفتن اصول صحیح اخلاقی و وجدانی.

شادزیستی یعنی ترس و هراس های بیهوده را از زندگی بیرون کردن یعنی داشتن شجاعت و ابرازگری احساسات درونی یعنی فعالیت کردن در مسیری که بدان علاقمند هستید؛ به شغلی بپردازید که آن را دوست دارید، رشته تحصیلی را انتخاب کنید که به آن علاقه مندید، نه آن که بطور خودآگاه یا ناخودآگاه به شما تحمیل شده باشد.

شادزیستی یعنی کشف قدرت های درون و رشد صحیح آنها و شکوفایی آن، شادزیستی یعنی ره صدساله را یک شبه طی نکردن!! شادزیستی یعنی بلندپروازی های غیر منطقی و غلط نداشتن.

شادزیستی یعنی نگاه به گذشته ی خویش و بررسی و تجزیه و تحلیل آن نه به این که چرا گذشته من نابسامان بوده است. شادزیستی یعنی نگاه ژرف و سترگ بر آینده معلوم یا برنامه ریزی دقیق بر اساس تجارب گذشته. شادزیستی یعنی کسب تجربه از گذشته و استفاده ی مفید آن در آینده. شادزیستی یعنی از یک سوراخ دو بار گزیده نشوید! شادزیستی یعنی تغییر و تحول گسترده و ژرف در ضمیر ناخودآگاه خویش، البته تغییر ضمیر ناخودآگاه به زمان بیشتری نیاز دارد. و یک شبه تغییر نمی نماید.

ضمیر ناخودآگاه مقاومت بالایی دارد اگر با او به مبارزه بپردازی قطعاً شکست خواهی خورد ولی اگر با او کنار بیایی به مرور و آهسته او را تغییر می دهی و مسلماً موفق خواهی شد!

در نهایت شادزیستی یعنی غصه نخوردن از شکست، نهراسیدن از ریسک کردن، برنامه ریزی و استراتژی داشتن و در یک کلام خشنودی و رضایت از خویش و زندگی خویش داشتن.

نوشته شادی Happiness اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.

انگیزش در حقیقت یک نیروی درونی است که ما را به کار و فعالیت وامی‏دارد. انگیزش باعث حرکت انسان ها می باشد. آن ها را از کرختی و سستی می رهاند. اگر انگیزش نباشد فعالیتی صورت نمی گیرد. انگیزش در روانشناسی مانند مفهوم مغناطیس در فیزیک است.

انگیزش در حقیقت عبارت است از میل و رغبت برای رسیدن به هدفی معین و مشخص.

پس عقل، هوش و استعداد در واقع بستر و زمینه ساز موفقیت می باشد ولی آنچه که باعث فعالیت و حرکت سفینه عقل و هوش می شود موتوری است به نام انگیزش. در واقع علت بسیاری از شکست افراد عدم انگیزش می باشد.

انگیزش به انسان نیرو و انرژی می دهد و فعالیت های انسان را هدایت می کند و آن را تداوم می بخشد.

و اگر بخواهیم به طور خلاصه و خیلی مجمل معنی کنیم می گوییم انگیزش یک محرک درونی است که انسان را به شروع و ادامه یک فعالیت خاص و هدف دار وامی‌دارد.

حال هر قدر انگیزش قوی تر باشد گستره و ژرفای فعالیت افزایش می یابد.

البته تا انگیزش به سطح برانگیختگی Stimulation نرسد کارساز نخواهد بود و فرد به رفتار مناسب دست نمی یازد. در یادگیری نیز هرچه انگیزش بیشتر باشد باعث سرعت و شتاب و هم چنین عمیق تر شدن موضوعات می گردد.

انگیزش شامل سه جزء اساسی است:

الف) نیرو بخشی و انرژی زایی: باعث آغاز و شروع موفقیت آمیز فعالیت می گردد.

ب) هدایت کنندگی: فعالیت را در مسیر معین و خاص جهت می دهد.

ج) تداوم رفتار: که باعث ادامه فعالیت می گردد تا آن فعالیت به انجام رسد.

انگیزش را به دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم نموده اند.

انگیزش مستقیم: که به انگیزش درونی نیز مشهور است. فرد را برای هدفی معین و از پیش تعیین شده سوق می دهد. البته بدون در نظر گرفتن عوامل بیرونی. ولی انگیزش غیر مستقیم: که انگیزش بیرونی هم نامیده می شود عبارت است از این که فرد به خاطر هدف معین و مشخص تلاش نمی کند، بلکه برای رسیدن به مطامع بیرونی و دست یازیدن به اهداف خارجی مثل جایزه و اهداف فرعی، زودگذر و سطحی تلاش می کند. در انگیزش غیر مستقیم عوامل فرعی مثل جایزه، نمره، مدال یا حتی ترس از تنبیه شدن باعث فعالیت می گردد.

در انگیزش مستقیم، خود موضوع هدف نهایی است ولی در انگیزش غیر مستقیم، خود موضوع هدف اصلی نیست بلکه وسیله ای است برای رسیدن به اهداف فرعی و اهداف دیگر مثلاً جایزه، نمره و ارتقاء شغلی. هر چقدر انگیزش مستقیم تر باشد پایدارتر است و انگیزش غیر مستقیم آسیب پذیرتر می باشد و هر لحظه ممکن است از حرکت باز ایستد.

حال می پردازیم به عواملی که باعث کاهش انگیزش می گردد:

• یأس و ناامیدی و دشواری های ضمن کار
• کاهش علاقه
• خستگی جسمی و روحی
• ملامت: خشونت ـ تنبیه ـ تشویق های بیجا ـ سرزنش ـ توبیخ ـ اهانت، همه ملا ل آور هستند.
• سختی یا آسانی بیش از حد موضوعات
• مقایسه با دیگران؛ افراد، نباید با دیگران مقایسه شوند، بلکه در مقایسه، باید خود فرد را با خودش در شرایط و زمان های گوناگون سنجید.
• ناکامی ها و شکست های متوالی
• نگرانی و استرس و اضطراب فراوان.

و در نهایت بعضی از عوامل افزایش انگیزش را عنوان می نماییم:

1) آمادگی قبلی: هرچقدر افراد از قبل نسبت به موضوعی آشنایی داشته باشند انگیزش افزایش می یابد.

2) تحریک حس کنجکاوی

3) ایجاد رقابت سالم

4) تشویق بجا و مناسب نه تشویق های مخرب و ارزیابی کننده توضیح

5) موفقیت ها و پیروزی پی در پی

6) سود جستن از علایق موجود

7) تعیین اهداف کوتاه مدت و سهل الوصول

8) لذّت جویی هرگاه پدیده ای با لذت بردن همراه باشد آثار مثبت آن در ضمیر ناخودآگاه باقی مانده و باعث افزایش انگیزش می گردد.

9) ایجاد عادات خوب

10) برنامه ریزی (مدیریت زمان)

11) هدف داشتن

12) پیش مطالعه

13) ایجاد اعتماد بنفس

همان طور که ملاحظه می نمایید فرآیند انگیزش عامل بسیار مهمی در موفقیت ها و پیشرفت افراد می باشد و فرآیند پیچیده ای دارد و با حرف و سخن و نصیحت انگیزش افزایش نمی یابد. مثلاً پدر یا مادری به فرزندش بگوید: آخه تو چته، هر امکانی خواستی تهیه کردم، تلاش کن شوق و انگیزه خودت را افزایش بده، به برادرت نگاه کن، با این که از تو کوچکتره چقدر باعلاقه و انگیزه کارهاشو انجام می ده!

نوشته انگیزش Motivation اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.

وقتی که فکر شما متوجه هدف یا اندیشه های مورد نظرتان شد در واقع شما روی آن موضوع متمرکز شده اید. کسانی که تمرکز قوی دارند معمولاً این کار را به طور خودکار انجام می دهند. البته با توجه به اینکه تمرکز امری است نسبی، همیشه نمی توان 100% روی چیزی تمرکز کرد. ولی منظور ما از تمرکز قابل قبول تمرکز مورد رضایت می باشد یعنی تمرکزی که باعث بی توجهی نگردد. البته شدت تمرکز در افراد گوناگون با درجه متفاوتی دیده می‏شود.

از علائم نداشتن تمرکز می توان به فراموشکاری، بی حوصلگی عدم اعتماد بنفس، گیجی، خیالبافی، داشتن استرس و اضطراب و دیده شدن بعضی از عوارض افسردگی را نام برد.

حال ممکن است پرسیده شود چه متغییرهایی در ایجاد تمرکز مؤثر است؟ متغیرهای زیادی در این امر دخالت دارند. از جمله؛ محیط سالم زندگی، مدرسه، دوره تحصیلات، معلمان، انگیزش، اهداف، حتی سلامت جسمی، علائق و سلائق، دوستان و نوع تغذیه و خواب کافی، ورزش و… که هر کدام می توانند در تمرکز یا عدم تمرکز دخالت نمایند.

تمرکز باید با کنجکاوی ذهنی شدید همراه باشد و الاّ فرد از داشتن یک تمرکز بالا محروم خواهد بود. میزان علاقه نیز در ایجاد تمرکز دخالت دارد. هرچه علاقه فرد به موضوعی بیشتر باشد باعث تمرکز بیشتر می گردد. بنابراین علاقه مندی و ایجاد انگیزه برای تمرکز و یادگیری شرطی لازم می باشد. در ضمن لازم به یادآوری است که بدانیم استعداد تمرکز امری ذاتی و ثابت نیست بلکه یک امری اکتسابی و قابل پرورش و تقویت است. یعنی باید روش های ایجاد تمرکز را آموخت و از طرفی تمرین مستمر و همیشگی داشت، تا بتوانیم از یک تمرکز بالا برخوردار باشیم، و همواره مراقب عوامل کاهش ایجاد انگیزش و تمرکز نیز باشیم و یا با حذف آن عوامل از تمرکز دائمی برخوردار شویم. بد نیست بدانید یکی از عواملی که تمرکز را از بین می برد ایده آل گرایی و یا همان کمال گرایی است. آرزوهای دست نایافتنی و بلندپروازانه، ما را از تمرکز به چیزهای ضروری و لازم باز می دارد.

به دلیل داشتن آرمان های بلندپروازانه و دست نایافتنی و رؤیایی، همواره از زمان حال باز می مانیم و در یک آینده پوشالی و خیالی زندگی می کنیم نه در واقعیت و زمان حال. لذا به جای زندگی در زمان حال به زندگی در یک آینده مه آلود و مبهم سوق می یابیم. بنابر این استرس و نگرانی اجازه نمی دهد فرد تمرکز نماید و به فعالیت لازم بپردازد و پیشرفت نماید لذا فرد از زمان حال که پایه پیشرفت آینده است باز می ماند و فرد دچار  سیستم عدم تمرکز می گردد.

معمولاً عوامل عدم تمرکز را به دو دسته تقسیم می کنند: عوامل بیرونی و عوامل درونی.

از عوامل درونی می توان به یادآوری خاطرات گذشته نامطلوب، تخیلات گوناگون، تجزیه و تحلیل مسائل خارج از چارچوب موضوع مطالعه، اختلالات روانی، افکار مزاحم و منفی و از عوامل بیرونی می توان به سر و صدا، رفت و آمد دیگران در محیط مطالعه، حضور مزاحم دیگران، گرما و سرمای بیش از حد، گرسنگی و تشنگی شدید و آشفتگی محل مطالعه اشاره نمود.

پس در یک جمله کوتاه تمرکز را می توان این گونه تعریف کرد؛

”عوامل حواس ‏پرتی را به حداقل رساندن“

بنابراین هرچه عوامل حواس ‏پرتی را به حداقل برسانیم و از طرف دیگر به موضوع مورد بحث خود علاقه مند باشیم تمرکزمان بیشتر است.

البته لازم به تذکر است که استعداد بالقوه تمرکز در همه افراد موجود است ولی باید با پرورش و تمرین نیروهای بالقوه الهی تمرکز را به فعلیت رساند و آن را افزایش داد.

نوشته تمرکز Concentration اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.