اساساً اضطراب های دوران کودکی و نوجوانی را می توان بهنجار تلقی کرد، چون یکی از مؤلّفه های ساختار شخصیت آن ها را تشکیل می دهد و در واقع فرصت سازگاری با مکانیزم های دفاعی می باشد. البته اضطراب، هیجانی است که همراه با احساس ترس و افکار مغشوش بروز یافته و در شرایط ارزیابی تهدیدکننده نمود پیدا می کند. بنابراین اضطراب حالت نگرانی و دلشوره می باشد که با ترس پیوند دارد. اضطراب و نگرانی در کودکان و نوجوانان دارای نشانگان زیر می باشد:

1. احساس بی قراری
2. احساس خستگی سریع
3. اختلال تمرکز
4. اختلال خواب
5. تحریک پذیری
6. تنش عضلانی
7. احساس ناامیدی
8. عدم اعتماد بنفس
9. انتظار شکست

اما اضطراب امتحان، نوعی دلشوره و نگرانی است که با علائم روانشناختی مورد شناخت قرار می گیرد، در کودکان با علایمی نظیر تعریق زیاد، افزایش ضربان قلب، گرفتگی عضلات، سردرد، شکم درد، اختلال در تمرکز، تحریک پذیری و پرخاشگری بروز می نماید. اضطراب امتحان باعث می شود که کودک کناره گیری، سرکشی، فزون کاری (بیش‌فعالی)، خستگی و گریز از مدرسه داشته باشد.

نکتۀ قابل توجه این است که، هر کس در طول سال های تحصیلی خود اضطراب امتحان را تجربه می نماید ولی تا زمانی که فرد را درمانده و فلج ننموده اختلال محسوب نمی گردد. اضطراب امتحان در کودکان و نوجوانان با تغییرات هورمونی در هنگام امتحان ایجاد می گردد آن گاه اگر این موقعیت های اضطرابی تداوم یابد، به تدریج توانایی تفکر، تمرکز و عملکرد مؤثر را کاهش می دهد.

از اضطرابات گوناگون کودکان و نوجوانان می توان به اضطراب اجتماعی، اضطراب جدایی و ترس از مدرسه و اضطراب امتحان اشاره نمود. اضطراب امتحان باعث فقدان انگیزه و علاقمندی به دروس می گردد و باعث می شود تا فرد تن به کار ندهد و در امور درسی خود اهمالکار گردد و از رشد و حرکت باز می ماند. دانش آموزان و دانشجویانی که دچار اضطراب امتحان هستند قبل از امتحان در ادرار آن ها اصلاً قندی دیده نشده ولی پس از امتحان در 18% دانشجویان پزشکی وجود قند را در ادرار مشاهده کرده اند. و این یعنی در امتحان خود اضطراب داشته چون وقتی استرس ایجاد می گردد آدرنالین در خون ترشح می گردد و آدرنالین باعث افزایش قند خون می گردد و هر گاه قند خون بالا رود بدن برای دفع آن به وسیلۀ ادرار تلاش می کند تا قند اضافی را دفع نماید. لذا در ادرار پس از استرس قند دیده می شود.

البته در امتحانات همواره اضطراب دیده می شود خواه دانش آموز کلاس اول ابتدایی باشد یا دانش آموزی که در کنکور ورودی دانشگاه ها شرکت می کند یا در امتحان رانندگی، فرقی نمی کند اضطراب، طبیعی است. در مواردی دیده شده که اضطراب امتحانات باعث شده است تا دانش آموز به مدرسه نرود و یا دائم تمارض نماید تا امتحان ندهد! اضطراب امتحان یک خود اشتغالی ذهنی می باشد که با کمبود اعتماد بنفس و تردید در مورد توانایی های خود مشخص می شود غالباً به ارزیابی شناختی منفی، عدم تمرکز حواس و افت عملکرد تحصیلی فرد منجر می گردد.

در واقع اضطراب امتحان نوعی از اضطراب یا هراس اجتماعی خاص است که فرد را دربارۀ توانایی هایش دچار تردید می کند، که پیامد آن مقابله با موقعیت هایی مانند موقعیت امتحان است. بر اساس تحقیقات 16% تا 20% دانش آموزان دارای اضطراب امتحان بالا هستند! اضطراب امتحان یعنی فرد مطالب را می‌داند ولی اضطراب مانع از یادآوری و بروز معلومات او می گردد و در واقع ذهن هنگ می کند. اضطراب امتحان در واقع دارای جنبه های شناختی فراوان می باشد مانند افکار مزاحم، حواس پرتی، احساس پریشانی و کلافگی و ترس از ارزیابی دانش آموزان در هنگام امتحان.

اضطراب امتحان باعث ضعف ایمنی بدن می گردد. گاهی به قدری اضطراب امتحان به افراد فشار می آورد که حدود 20% از دانش آموزان به علت آن افت تحصیلی پیدا می کنند و چاره ای جز ترک تحصیل قبل از فارغ التحصیل شدن ندارند. دختران اضطراب امتحان را بیشتر تجربه می کنند. از علل گوناگون ایجاد اضطراب امتحان می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1ـ کمال گرایی دانش آموزان و والدین

2ـ انتظارات بیش از حد اولیاء و مربیان و مدرسه

3ـ نداشتن مهارت های تحصیلی

4ـ دشواری امتحانات

برای رفع اضطراب امتحان از موارد زیر می توان بهره برد:

1ـ افزایش انگیزه های درونی

2ـ محبت بدون قید و شرط

3ـ هدف گذاری تحصیلی

4ـ آموزش مهارت های زندگی

5ـ کم کردن توقعات والدین و معلمین

6ـ معلم خصوصی

7ـ امتحانات مشابه

8ـ آرامش‌بخشی به دانش‌آموز از طرف مدرسه و والدین

نکتۀ آخر این که عواملی چون هوش، طبقۀ اقتصادی، موقعیت های اجتماعی، انگیزه های درونی پیشرفت، مثبت اندیشی و نوع شخصیت نیز می تواند در میزان اضطراب امتحان افراد مؤثر باشد.

نوشته اضطراب امتحان Test Anxiety اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.

افسردگی برای بیان اندوه عمیق بکار می رود؛ معمولاً هر کس با ناکامی روبرو شود غمگین می گردد ولی پس از چند ساعت یا حداکثر پس از چند روز یا از بین می رود و یا رو به کاهش می گذارد. یعنی گذرا است ولی اگر پایایی آن بیش از دو هفته برقرار باشد و به سردی و نومیدی شدید منجر شود که به احساس شکست بیانجامد و به عدم رضایت از زندگی و افکار خودکشی منتهی شود حتماً باید در رفع آن اقدام نمود.

از عوارض جسمی آن می توان به موارد زیر اشاره نمود:

• اختلال در خواب
• اختلال در خوراک
• اختلال در اشتها
• کاهش میل جنسی
• کاهش سطح انرژی
• از عوارض روانی می توان به:
• دل مردگی
• یأس
• اندوه
• خمودگی اشاره نمود.

همچنین از علل آن می توان به عوامل ژنتیکی، عوامل محیطی و اکتسابی اشاره نمود. البته از همگی این عوامل مهم تر فقدان اعتماد بنفس می باشد.

افسردگی یک اختلال پیچیده است و در بروز آن یک عامل دخالت ندارد. بلکه عللی دیگر نیز دارد مانند علل بیولوژیکی، شناختی و اجتماعی.

علل بیولوژیکی: عدم توازن مواد شیمایی مغز، هورمون ها که از عوامل موروثی است که منجر به عوارض جسمانی می گردد.

علل روانشناختی: نارسایی های شخصیتی، کاستی ها و نواقص خودشکوفایی و پایین بودن عزت نفس، اضطراب، استرس و اعتیاد به مواد مخدر.

علل اجتماعی: عواملی که استرس آور می باشد مانند طلاق، مرگ عزیزان و نزدیکان، از دست دادن شغل و ورشکستگی. البته بروز افسردگی به سه درجه صورت می گیرد. الف) خفیف: در افسردگی خفیف خیلی از نشانگان دیده نمی شود و به دارو درمانی معمولاً توصیه نمی گردد. ب) متوسط: در افسردگی متوسط حتماً باید از دارو درمانی کمک گرفت. ج) حاد: در افسردگی حاد در موارد بسیاری علاوه بر توصیه به دارودرمانی، می توان به شوک الکتریکی و بستری شدن اشاره نمود.

البته افسردگی انواع گوناگونی دارد: افسردگی دو قطبی، افسردگی فصلی که در فصل پاییز و زمستان بروز می کند، افسردگی پس از زایمان، افسردگی بازنشستگی و…

لازم به ذکر است که تجارب ناگوار دوران کودکی با شدت و میزان افسردگی رابطه دارد. هر چه حوادث دردآور بیشتری در گذشته ی فرد وجود داشته باشد شدت افسردگی نیز شدیدتر است.

افسردگی در حدود 15% کودکان و نوجوانان دیده می شود و رفتارهای نادرستی چون: پرخاشگری، کم تحملی، هنجار ستیزی و قانون شکنی، مدرسه گریزی، ناسازگاری با همسالان، نمرات ضعیف درسی، افت تحصیلی، نافرمانی از والدین و مراجع قدرت دیده می شود. میزان شیوع آن در زنان بیشتر است و در حدود دو برابر مردان می باشد که به دلیل عوامل بیولوژیکی و هورمونی و به البته فشارهای زندگی است.

در افسردگی دو قطبی Manic-Depression Bipolar به طور متناوب هم حالت شیدایی و سرخوشی و هم حالت ناراحتی و افسردگی دیده می شود. در حالت افسردگی ذهن فرد مملو از افکار خودکشی است و در دوره ی شیدایی و سرخوشی بعکس، به عزت نفس و اعتماد بنفس کاذب و بالا، بیش فعالی، تحریک پذیری و رفتارهای جسورانه و بی پروا می پردازد، و به احساس شکست ناپذیر بودن و ولخرجی های افراطی منجر می گردد.

در میان انواع افسردگی ها همگی قابل درمان هستند تنها افسردگی دو قطبی غیر قابل درمان است که البته می توان با دارو درمانی تا حدی آن را کنترل نمود. افسردگی از جهات گوناگون هزینه بر است، هم از جهت اقتصادی و هم از لحاظ وقت و فرصت؛ آنان فرصت های زندگی را از دست می دهند، عمر خود را از دست داده، احساس بازنده بودن نموده و از زندگی اصلاً لذت نمی برند.

حدود دو سوم افرادی که افسرده هستند، ‌در جستجوی درمان برنمی آیند! افسردگی در همه ی سنین دیده می شود ولی در سنین میانسالی زیاد مشاهده می گردد. در افسردگی نومیدی شدید روی می دهد بحدی که او را فلج می نماید به طوری که دیگر حاضر نمی شود به هیچ وجه تن به هیچ کاری دهد بحدی که کاملاً زمین گیر می شود و به انزوا کشیده می شود.

افسردگی باعث پایین آمدن شدید عزت نفس می گردد و فرد را به سوی سوء استفاده از مواد مخدر می کشاند و روابط انسانی و شغلی را مختل می نماید.

نشانه ‏های افسردگی:

• احساس اندوه عمیق و احساس شبیه به خالی بودن و پوچی!
• اختلال در خواب
• اختلال در اشتها
• احساس خستگی و کوفتگی و کم انرژی
• اختلال در تمرکز
• عدم تصمیم گیری
• کاهش تمایلات جنسی
• از فعالیت های لذتبخش، لذتی نمی برد.
• ترس و هراس
• مرور خاطرات نامطلوب گذشته
• احساس گناه شدید
• احساس ناامیدی و بی ارزشی شدید
• عدم احساس رضایت
• تحریک پذیری
• افکار خودکشی

همچنین از انواع افسردگی می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

• مهاجرت
• بازنشستگی
• پس از حمله ی قلبی
• فصلی
• پس از زایمان

فرد افسرده خود را بازنده بی کفایتی می بیند که هیچ راهی برای او باقی نمانده و به آخر خط رسیده است! که باید حکم تقدیر ناکامی، محرومیت، ذلت و شکست را بپذیرد.

فرد افسرده در باره خود و محیط و آینده اش برداشت کاملاً منفی دارد. انرژی هایش کم است و زود خسته می شود، ارتباطاتش با دیگران بسیار سطحی و بزودی قطع می شود، و به انزوا کشیده می شود.

در افسردگی، فعالیت های روزانه فرد به شدت کاسته، انگیزه هایش کاهش می ‏یابد، مهارتهای زندگی اش نیز به حداقل رسیده، تمرکز حواس به شدت کاسته می شود، گاهی پرخاشگری می نماید، و دچار ناامیدی و احساس گناه بسیار شدید است.

تذکر بسیار مهم: اختلال افسردگی را باید در نشانگان تشخیص داد و فقط با یک و دو نشانه نمی توان به تشخیص صحیح رسید.

اغلب مردمی که از افسردگی رنج می برند به افسردگی تک قطبی دچارند که معمولاً به واسطه ی بروز حوادث یا از شکست و ناکامی یا شرایط نامطلوب زندگی و یا از محرومیت های شدید زندگی ایجاد می گردد.

این نوع افسردگی با افسردگی دو قطبی متفاوت است افسردگی دو قطبی دو مرحله ای است، یکی خلق پایین و دیگری با خلق بالای کاذب همراه است.

دارو درمانی یکی از عوامل مهم درمان افسردگی است داروهای ضد افسردگی دارای عوارض خفیف و گذرا و قابل تحمل هستند و بدن بیمار به تدریج عادت می نماید و پس از دو هفته عوارضش از بین می رود. در ضمن لزوما اعتیادآور نیستند و در صورت بهبود دیگر نیازی به مصرف آن ها نیست.

نوشته افسردگی Depression اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.

فرآیند اختلال بیش فعالی بسیار مزمن و طولانی مدت است و درمان آن نیز به همان گونه زمان درازی را به خود اختصاص می دهد و هر زمان که علائم این اختلال قطع شد و توانایی تمرکز افزایش یافت حدود یک سال بعد می توان به قطع دارو زیر نظر روانپزشک اقدام نمود.

کودکان و نوجوانان بیش فعال عملکرد تحصیلی پایینی دارند چون حافظه ی کوتاه مدت آن‌ها مشکل دارد و نمی توانند به راحتی تمرکز نمایند والدین و مربیان دائم از آن‌ها به شدت شکایت دارند و کمبود نمرات و عقب ماندگی تحصیلی آن‌ها، مربیان و بخصوص والدین آن‌ها را می آزارد. اما اُفت و عدم پیشرفت تحصیلی آن‌ها به دلیل هوش کم نمی باشد بلکه همانطور که گفته شد به دلیل کمبود توجه و عدم تمرکز است.

معمولاً آن‌ها به بی نظمی و سر به هوا بودن متهم هستند، از قوانین و فرامین مراجع قدرت به هیچ وجه متابعت نمی کنند! هرچه بزرگتر می شوند به مقاومت خود با دیگران بیشتر واقف می گردند و معمولاً مورد طرد دوستان، مربیان و حتی والدین خود قرار می گیرند. هرگز نباید آن‌هارا برای بی نظمی، بی توجهی، تنبلی و نافرمان بودن سرزنش کرد. هرگز نباید والدین آن‌ها به ناشی بودن در تربیت فرزندانشان متهم شوند، بیش فعالی یک اختلال است و ربطی به فرزند پروری غلط والدین ندارد. مشکل بزرگ کودکان بیش فعال این نیست که نمی دانند چه کنند؟ بلکه مشکل آن‌ها این است که قادر به انجام کارهایی که می دانند نیستند، یعنی نمی توانند از دانسته های خود بهره ببرند، پس ناتوانی آن‌ها در فکر کردن نیست بلکه آنان نمی توانند برای استفاده از دانسته های خود انتظار بکشند. صبر و حوصله اصلاً در آنان دیده نمی شود. لذا تکانشی و جنبشی عمل می کنند.

شیوع بیش‌فعالی تقریباً تا قبل از سن بلوغ تقریباً به 12% می رسد و در پسران بیشتر از دختران دیده می شود. گرچه شیوع آن در کودکان شایع تر است اما در نوجوانی و حتی در بزرگسالان نیز دیده می شود، البته بیش فعالی در بزرگسالی از درصد کمتری برخوردار است.

از علل بیش‌فعالی می‌توان به عواملی چون ژنتیک، آسیب های مغزی، اختلالات هورمونی، محرومیت های روانی ـ اجتماعی شدید در مراحل اولیه ی رشد و زندگی اشاره نمود. البته عامل اصلی آن را ژنتیک می‌دانند. در کنار علل اصلی بعضی عوامل دیگر نیز در تشدید و کاهش بیش فعالی مؤثر است، مانند رژیم غذایی نامطلوب؛ از قبیل مصرف شکر به صورت افراطی، افزودنی ها، چاشنی ها و رنگ های مصنوعی.

از موارد دیگر علل ابتلا به بیش فعالی می توان به:

الف) کشیدن سیگار، مصرف الکل در زمان بارداری مادر.

ب) هرگاه پیش یا قبل از تولد اتفاقی که منجر به کاهش رسیدن اکسیژن به مغز جنین یا نوزاد گردد.

ج) کمبود وزن از حد طبیعی در زمان زایمان.

متأسفانه علیرغم این که عموم مردم فکر می کنند که تشخیص بیش فعالی کار آسانی است اصلاً این گونه نیست. متأسفانه افراد به اشتباه هر کودکی را که پرتحرک و پرجنبش می باشد او را به بیش فعالی و hyperactivity متهم می کنند در حالی که تفاوت بسیار بارز و مشهودی بین کودکان بیش فعال (بیمارگونه) و کودکان پرتحرک وجود دارد.

نشانگان بارز این دو در سه حوزه قابل بررسی است: 1) عدم توجه و تمرکز 2) فعالیت و بیش فعالی افراطی 3) وجود تکانه ها و تکانشگری

از تفاوت های بارز کودکان و نوجوانان بیش فعال پرتحرکی آنان می باشد. پرتحرکی و فعالیت فراوان آنها با دیگران مسئلۀ تخریب است کودکان پرتحرک سالم تخریب ندارند ولی کودکان بیش فعال فعالیت شان همراه با تخریب و خطرات زیادی است. والدین کودکان سالم از پرتحرکی فرزندانشان نگران نیستند و کودکان خود را عاقل می دانند ولی والدین کودکان بیش فعال دائماً نگران و دلواپس فعالیت های تخریبی و تکانشی شدید و خطرناک آن ها می باشند. البته از آنجایی که این اختلال هرچه زودتر تشخیص داده شود و درمان گردد آثار سوء آن کمتر خواهد بود بهتر است والدین و مربیان برای تشخیص هرچه زودتر مهارت های لازم و اطلاعات مربوط به این اختلال را کسب نمایند.

نکتۀ مهم در درمان بیش فعالی این است که هرچه زودتر تشخیص داده شود و روند درمانی آن آغاز گردد فرد کمتر دچار عوارض سوء آن بخصوص کاهش اعتماد بنفس می گردد.

از روش های درمان بیش فعالی می‌توان به دو روش 1) دارو درمانی  2) مشاوره و رفتار درمانی اشاره نمود. در روش های غیردارویی علاوه بر آموزش های لازم به کودکان و نوجوانان بیشتر آموزش‌ها به والدین و چگونگی مدیریت مشکلات می پردازد. لازم به تذکر است که تأثیر دارویی نسبت به روش غیردارویی بسیار ترجیح دارد. متأسفانه یا خوشبختانه دارو درمانی بسیار مؤثرتر از روش غیردارویی پاسخ می دهد.

بهترین راه برخورد والدین و مربیان این است که هرچه بیشتر اطلاعات خود را نسبت به این اختلال افزایش دهند تا فرزند خود را بهتر درک نمایند و چون درک بهتر او باعث آرامش والدین و مربیان می گردد و خشم کمتری را تجربه می نمایند، لذا او را بهتر مدیریت می نمایند و تأثیر متقابل آن نیز باعث می شود تا کودکان مبتلا به بیش فعالی نیز از اعتماد بنفس بالاتری برخوردار گردند تا از شدت عدم موفقیت های او در زندگی کاسته گردد. از راهکارهای دیگر این که آنان باید ورزش و تحرک زیادی داشته باشند تا انرژی‌های اضافی خود را تخلیه نمایند و به آرامش برسند. اما خبر خوش اینکه؛ گرچه والدین اغلب نگران هستند که مصرف داروهای محرک خطر اعتیاد به مواد مخدر را در آینده افزایش می دهد ولی موضوع کاملاً برعکس است، به طوری که کودکانی که در کودکی به درمان داروئی نپردازند در بزرگسالی شانس بیشتری برای اعتیاد به سیگار، قلیان، مواد مخدر، و الکل خواهند داشت، حتی آنها سیگار کشیدن را در سنین پایین تری تجربه خواهند کرد.

در نهایت نکتۀ قابل توجه آخر این که، به کودکان و نوجوانان بیش فعال، هی نگویید بنشین، ساکت باش، ندو!! بلکه باید با آنها بدوید و همگام آنها شوید!!

نوشته بیش‎فعالی Hyperactivity اولین بار در روانپژوهی. پدیدار شد.